Μουσική & Τεχνητή Νοημοσύνη AI | Μέρος Δεύτερο
Ας περάσουμε λίγο πιο βαθιά σε τεχνικά θέματα.
Πώς ξέρω ότι αυτό που ακούω είναι αυθεντικά ανθρώπινο;
Νομίζω ότι η απάντηση θα δοθεί σε τρία διαφορετικά επίπεδα.
1. Τεχνολογική αυθεντικότητα
Θα εμφανιστούν συστήματα πιστοποίησης. Όπως σήμερα υπάρχει η ψηφιακή υπογραφή σε έγγραφα, έτσι αύριο μπορεί να υπάρχει:
- πιστοποιημένη ηχογράφηση φωνής,
- καταγραφή της δημιουργικής διαδικασίας,
- χρονοσήμανση των αρχείων,
- blockchain * ή παρόμοιες τεχνολογίες προέλευσης.
Κάθε τραγούδι θα συνοδεύεται ίσως από ένα είδος “διαβατηρίου δημιουργίας”:
- ποιος το έγραψε,
- πότε,
- με ποια εργαλεία,
- ποια μέρη δημιουργήθηκαν από άνθρωπο και ποια από ΑΙ.
Όμως αυτό λύνει μόνο το νομικό κομμάτι. Όχι το καλλιτεχνικό.
2. Η αυθεντικότητα ως διαφάνεια
Ίσως η κοινωνία σταματήσει να απαιτεί καθαρά ανθρώπινα έργα. Αντίθετα θα ζητά ειλικρίνεια.
Παράδειγμα:
Ο ακροατής μπορεί να δεχθεί ότι:
- οι ενορχηστρώσεις έγιναν με ΑΙ,
- η μίξη έγινε με ΑΙ,
- μέρος των στίχων προτάθηκε από ΑΙ.
Αλλά θα θέλει να γνωρίζει αυτό το γεγονός. Το πρόβλημα δεν θα είναι η χρήση της ΑΙ. Το πρόβλημα θα είναι η απόκρυψή της. Όπως σήμερα δεν ενοχλεί όταν ένας φωτογράφος χρησιμοποιεί Photoshop. Ενοχλεί όταν παρουσιάζει μια συνθετική εικόνα ως αδιάψευστο ντοκουμέντο.
3. Η βαθύτερη αυθεντικότητα
Εδώ βρίσκεται κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον. Ας υποθέσουμε ότι σε είκοσι χρόνια ακούς δύο τραγούδια. Το πρώτο έχει γραφτεί 100% από άνθρωπο. Το δεύτερο έχει παραχθεί κατά 90% από ΑΙ. Παράξενο αλλά πιθανό: Το δεύτερο μπορεί να φαίνεται περισσότερο αυθεντικό. Γιατί;
Διότι η αυθεντικότητα δεν εξαρτάται μόνο από το εργαλείο. Εξαρτάται από την πρόθεση. Αν ένας δημιουργός χρησιμοποιεί την ΑΙ για να εκφράσει μια πραγματική εμπειρία του, τότε η εμπειρία παραμένει ανθρώπινη. Η ΑΙ γίνεται πινέλο. Δεν γίνεται η ψυχή του έργου.
Η απόδειξη που δεν μπορεί να πλαστογραφηθεί
Υπάρχει όμως και κάτι που καμία τεχνολογία δεν μπορεί να εγγυηθεί.
Ο χρόνος.
Σκέψου τον Μάρκο Βαμβακάρη. Σκέψου τον Τσιτσάνη. Σκέψου τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Ξαρχάκο τον Πλέσσα και άλλους , τα ‘’Μάρμαρα’’ της Ελληνικής Μουσικής! Δεν θεωρούνται αυθεντικοί επειδή υπάρχουν έγγραφα που το βεβαιώνουν. Θεωρούνται αυθεντικοί επειδή τα έργα τους άντεξαν δεκαετίες και συνεχίζουν να μιλούν στις ζωές των ανθρώπων. Η πραγματική αυθεντικότητα αποδεικνύεται ιστορικά. Όταν ένα τραγούδι συνεχίζει να συγκινεί ανθρώπους που δεν γνώρισαν ποτέ τον δημιουργό του.
Και εδώ βλέπω ένα πολύ ενδιαφέρον μέλλον
Ίσως αύριο να γνωρίζουμε ακριβώς:
- ποια τραγούδια είναι 100% ανθρώπινα,
- ποια είναι υβριδικά,
- ποια είναι πλήρως συνθετικά.
Και παρ’ όλα αυτά, η σημαντικότερη ερώτηση να παραμείνει η ίδια που ήταν και πριν από εκατό χρόνια:

«Αυτό το τραγούδι λέει μια αλήθεια;»
Αν ακούσεις ένα ζεϊμπέκικο που μιλά για τη μοναξιά ενός ανθρώπου στο λιμάνι του Λαυρίου και νιώσεις ότι κάποιος περιγράφει δικές σου σκέψεις, πιθανότατα δεν θα σε απασχολήσει αν χρησιμοποιήθηκαν δέκα αλγόριθμοι για να στηθεί η ενορχήστρωση.
Θα σε απασχολήσει αν πίσω από τους στίχους υπήρχε πραγματικά ένας άνθρωπος που έζησε κάτι ανάλογο.
Ίσως λοιπόν στο μέλλον να πάψουμε να αναζητούμε «αυθεντικά τραγούδια» και να αναζητούμε «αυθεντικούς ανθρώπους πίσω από τα τραγούδια». Και αυτή είναι μια πολύ βαθύτερη μορφή πιστοποίησης, που δεν δίνεται από μηχανές αλλά από την εμπιστοσύνη, τη συνέπεια και την προσωπική διαδρομή του δημιουργού.
Πώς θα αλλάξουν τα πνευματικά δικαιώματα;
Αν η αυθεντικότητα είναι το φιλοσοφικό ερώτημα του μέλλοντος της μουσικής, τα πνευματικά δικαιώματα είναι το οικονομικό και κοινωνικό ερώτημα.
Πιστεύω ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια μετάβαση αντίστοιχη με εκείνη που έφερε το διαδίκτυο στη δισκογραφία. Μόνο που αυτή τη φορά η αλλαγή θα είναι βαθύτερη.
Από το «ποιος έγραψε το έργο» στο «ποιος συνέβαλε στο έργο»
Μέχρι σήμερα τα πράγματα ήταν σχετικά σαφή:
- συνθέτης,
- στιχουργός,
- ερμηνευτής,
- παραγωγός.
Η ΑΙ δημιουργεί μια γκρίζα ζώνη.
Ας υποθέσουμε ότι εσύ δίνεις την ιδέα:
«Γράψε ένα ζεϊμπέκικο για έναν άνθρωπο που κοιτάζει το φεγγάρι στο Λαύριο και σκέφτεται έναν χαμένο έρωτα.»
Η ΑΙ προτείνει στίχους.
- Εσύ κρατάς το 30%.
- Αλλάζεις το 70%.
- Ζητάς νέες παραλλαγές.
- Επιλέγεις μελωδία.
- Διορθώνεις τη δομή.
Ποιος είναι ο δημιουργός;
Η μελλοντική νομοθεσία πιθανότατα θα αρχίσει να αναγνωρίζει βαθμούς δημιουργικής συμβολής αντί για μια απλή δυαδική απάντηση.
Η έννοια του «creative direction»
Βλέπω να αποκτά τεράστια σημασία ένας νέος ρόλος:
Ο καλλιτεχνικός καθοδηγητής.
Ο άνθρωπος που:
- έχει το όραμα,
- επιλέγει,
- απορρίπτει,
- κατευθύνει,
- επιμελείται.
Ακόμα κι αν δεν γράφει κάθε νότα.
Στον κινηματογράφο ήδη συμβαίνει. Ο σκηνοθέτης δεν κατασκευάζει τα φώτα, δεν κρατά την κάμερα, δεν παίζει όλους τους ρόλους. Κανείς όμως δεν αμφισβητεί ότι η ταινία είναι δικό του έργο. Κάτι αντίστοιχο ίσως συμβεί και στη μουσική.
Τα δικαιώματα των δεδομένων εκπαίδευσης
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη σύγκρουση. Η ΑΙ μαθαίνει από υπάρχουσα μουσική.
Οι δημιουργοί θα ρωτήσουν:
«Αν το σύστημα εκπαιδεύτηκε πάνω στα τραγούδια μου, γιατί δεν αμείβομαι;»
Μπορούμε να φανταστούμε ένα μέλλον στο οποίο κάθε φορά που ένα μοντέλο χρησιμοποιεί γνώσεις που προέρχονται από τεράστιες μουσικές βιβλιοθήκες, ένα μέρος της αξίας επιστρέφει στους αρχικούς δημιουργούς.
Θα μοιάζει κάπως με τα σημερινά συγγενικά δικαιώματα, αλλά σε παγκόσμια κλίμακα.
Η γέννηση των “στυλιστικών δικαιωμάτων”
Αυτό είναι ίσως το πιο αμφιλεγόμενο θέμα. Σήμερα προστατεύεται το έργο. Όχι το ύφος. Δεν μπορείς να κατέχεις το μπλουζ ή το ζεϊμπέκικο. Όμως η ΑΙ μπορεί να παράγει:
- «σαν τον Χατζιδάκι»,
- «σαν τον Θεοδωράκη»,
- «σαν έναν συγκεκριμένο τραγουδιστή».
Θα εμφανιστεί το ερώτημα:
Μπορεί κάποιος να εκμεταλλεύεται εμπορικά το καλλιτεχνικό αποτύπωμα ενός άλλου; Δεν αποκλείεται να δούμε νέα δικαιώματα που αφορούν:
- τη φωνή,
- το ερμηνευτικό ύφος,
- την καλλιτεχνική ταυτότητα.
- Η αξία θα μεταφερθεί από το τραγούδι στον άνθρωπο
Εδώ ίσως βρίσκεται η μεγαλύτερη αλλαγή. Στον 20ό αιώνα το πολύτιμο πράγμα ήταν το τραγούδι. Στον 21ο αιώνα ίσως γίνει πολύτιμος ο δημιουργός. Γιατί;
Επειδή τα τραγούδια θα παράγονται σε αφθονία.
Η προσοχή όμως όχι.
Οι άνθρωποι θα ακολουθούν ανθρώπους. Όχι αρχεία ήχου.
Θα λένε: «Θέλω να ακούσω τι έφτιαξε σήμερα ο Σίμος.»
Όχι: «Θέλω άλλο ένα τραγούδι που ακούγεται ωραία.»
- Ένα ακόμη πιο ριζοσπαστικό ενδεχόμενο
Δεν αποκλείω να δούμε τα πνευματικά δικαιώματα να συνδέονται με ολόκληρη τη δημιουργική διαδρομή.
Κάθε προσχέδιο.
Κάθε διόρθωση.
Κάθε εκδοχή.
Κάθε απόφαση.
Η πραγματική πνευματική ιδιοκτησία ίσως δεν είναι το τελικό τραγούδι αλλά το «ίχνος δημιουργίας».
Δηλαδή η απόδειξη ότι ένας άνθρωπος πέρασε ώρες, μέρες ή χρόνια παίρνοντας καλλιτεχνικές αποφάσεις.
Και εδώ καταλήγω σε μια σκέψη που νομίζω πως θα ενδιαφέρει ιδιαίτερα:
Στον κόσμο που έρχεται, η μεγαλύτερη αξία ίσως να μην είναι το πνευματικό δικαίωμα πάνω στη μουσική, αλλά το δικαίωμα πάνω στην προσωπική ανθρώπινη ταυτότητα που γεννά τη μουσική.
Το τραγούδι μπορεί να αντιγραφεί. Η ενορχήστρωση μπορεί να αναπαραχθεί. Ακόμα και η φωνή μπορεί να συντεθεί.
Αυτό που γίνεται ολοένα πιο πολύτιμο είναι η αποδεδειγμένη σύνδεση ενός έργου με μια πραγματική ανθρώπινη ζωή, μια προσωπική ιστορία και μια μοναδική συνείδηση. Ίσως η πνευματική ιδιοκτησία του μέλλοντος να προστατεύει τελικά λιγότερο το έργο και περισσότερο τον άνθρωπο πίσω από το έργο.
Σύγκριση του Ελληνικού και το Ευρωπαϊκού πλαισίου
Εδώ υπάρχει μια λεπτή αλλά σημαντική διάκριση:
Η Ελλάδα δεν έχει ουσιαστικά δικό της ξεχωριστό πλαίσιο για την ΑΙ και τα πνευματικά δικαιώματα. Ως κράτος-μέλος ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό το ευρωπαϊκό δίκαιο, το οποίο σταδιακά διαμορφώνει τους κανόνες για όλη την ΕΕ.
Αυτό που αξίζει να συγκρίνουμε είναι:
- το Ευρωπαϊκό όραμα,
- και η Ελληνική πολιτιστική και μουσική πραγματικότητα μέσα σε αυτό το πλαίσιο.
Ευρωπαϊκό πλαίσιο: έμφαση στη ρύθμιση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο στόχους:
- ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης,
- προστασία των δημιουργών.
Γι’ αυτό:
- οι πάροχοι μεγάλων μοντέλων ΑΙ οφείλουν να εφαρμόζουν πολιτικές συμμόρφωσης με το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας,
- προβλέπεται μεγαλύτερη διαφάνεια για τα δεδομένα εκπαίδευσης,
- οι δικαιούχοι μπορούν να εξαιρούν (opt out) τα έργα τους από διαδικασίες εξόρυξης δεδομένων (text and data mining) υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις
Η φιλοσοφία της Ευρώπης είναι:
«Η καινοτομία επιτρέπεται, αλλά όχι σε βάρος του δημιουργού».
Ελληνικό πλαίσιο: έμφαση στον δημιουργό
Η Ελλάδα παραδοσιακά αντιμετωπίζει το πνευματικό δικαίωμα πιο “προσωποκεντρικά”.
Ο βασικός νόμος 2121/1993 δίνει ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο στα οικονομικά δικαιώματα αλλά και στο ηθικό δικαίωμα του δημιουργού.
Αυτό έχει φιλοσοφικό βάθος.
Στις ΗΠΑ το έργο συχνά θεωρείται περιουσιακό στοιχείο.
Στην Ελλάδα και γενικότερα στην ηπειρωτική Ευρώπη το έργο θεωρείται προέκταση της προσωπικότητας του δημιουργού.
Για έναν συνθέτη ή έναν στιχουργό αυτό σημαίνει ότι:
Δεν προστατεύεται μόνο το εισόδημα του.
Προστατεύεται και ο δεσμός του με το έργο.
*Τι είναι το blockchain;
Με απλά λόγια:
Το blockchain είναι ένα ψηφιακό, αποκεντρωμένο βιβλίο καταγραφής.
Φαντάσου ένα παγκόσμιο λογιστικό βιβλίο όπου κάθε καταχώριση:
- καταγράφεται μόνιμα,
- έχει ημερομηνία και ώρα,
- δεν μπορεί εύκολα να αλλοιωθεί,
- είναι ορατή και επαληθεύσιμη από όλους τους συμμετέχοντες.
Αντί να βρίσκεται σε έναν κεντρικό υπολογιστή, το ίδιο αντίγραφο διατηρείται ταυτόχρονα σε πολλούς υπολογιστές.
Γι’ αυτό λέγεται αποκεντρωμένο.
Παράδειγμα με ένα τραγούδι
Ας πούμε ότι σήμερα γράφεις ένα τραγούδι.
Στο blockchain θα μπορούσες να καταγράψεις:
- τους στίχους,
- τη μελωδία,
- την ημερομηνία δημιουργίας,
- τους συνδημιουργούς,
- τα ποσοστά δικαιωμάτων.
Η καταγραφή αυτή θα λειτουργούσε σαν ψηφιακό αποτύπωμα.
Αν αργότερα κάποιος ισχυριστεί ότι το δημιούργησε πρώτος, θα υπάρχει αποδεικτικό στοιχείο της χρονολογίας καταχώρισης.
- Πού θα εμφανιστούν οι μεγαλύτερες εντάσεις;
Συνεχίζεται
Σίμος Κουσκούνης